Dugo su se različiti književni termini, poput maksima, gnoma, sentenca, citat i slični uzimali kao sinonimi za aforizam. Na ovu nepreciznost skrenuo je pažnju još Gabrijel Laub koji je upozorio na to da ništa od onog što se ovim terminima označava ne pripada modernom aforizmu, već predistoriji vrste. „Oni (maksime, gnome…) bolje pristaju umeću mišljenja vlastodržaca, crkvenih otaca, onih koji popravljaju svet i onih koji ga oslobađaju, nego misliocima“, kaže Laub. Poznato je da je takva mišljenja aforizam skloniji da revidira, parodira, problematizuje i razara nego da ih sâm zastupa. Aforizam takve misli uzima u sebe samo da bi ih razgradio. „Aforizam“, ističe Laub, „vodi polemiku protiv društva, protiv šupljikavih istina, protiv šturog načina mišljenja, protiv ideološkog porobljavanja ljudi; za razliku od maksime, sentence i zlatnih misli – uvek je skeptičan“. Upravo takav aforizam Laub nalazi kod Leca i primjećuje da je „u njegovim «Neočešljanim mislima» aforizam odista postao savremen i on više ništa nema sa oponašanjem klasičnog zajedničkog uzora. On je kraći nego ikada, on je agresivniji nego ikada, poetičniji“. Gabrijel Laub, dakle, na ovom mjestu Leca označava kao oca savremenog aforizma, sugerišući, istovremeno, kako to što nazivamo „savremeni aforizam“ nije određeno samo vremenom u kojem nastaje, već i određenim kvalitetima (kratkoća, agresivnost, poetičnost).
Vitomir Teofilović, jedan od malobrojnih autora koji su na našem jezičkom području studioznije pisali o aforizmu, postavio je pitanje da li je s obzirom na ogromnu značenjsku razliku između antičkog i aforizma novog doba opravdano smatrati ih istim književnim fenomenom. I odmah dao odgovor da je na sve dileme ove vrste najbolji opšteteorijski odgovor: istorijski razvoj jednog književnog oblika je najveći argument njegovog identiteta. Prihvata se, dakle, daleko srodstvo savremenog aforizma sa antičkim, ali se, odmah, naglašava i razlika, oko koje su teoretičari aforizma, uglavnom, saglasni.
U studiji o poljskom aforizmu, odnosno – o aforizmu Stanislava Jerži Leca, Peter Krupka, dolazi do zaključka sličnog Laubovom, s tim da dodatno precizira i sredstva kojima aforizam pravi otklon od „šupljikavih istina“, kako ih je nazvao Laub. Krupka navodi dva takva sredstva: deformaciju i aktualizaciju jezičkih sredstava. Po njegovom mišljenju, aforizam njima napada opštepriznate vrijednosti. Krupka dodatno precizira i na koji način se jezička sredstva deformišu i aktualizuju – „radi se o deleksikalizaciji fraza, demetaforizaciji metafora i ukidanju selektivnih pravila izraza, o etimologizaciji, pseudoetimologizaciji, neologizmima i metaforizaciji, jednom riječju – o paradoksiji aforizma“.
Jednako kao za poljski, to važi i za srpski aforizam, pa je, u pogovoru „Istoriji afokalipse“ (antologija srpskog satiričnog aforizma koju je 1987. priredio Aleksandar Baljak) Predrag Marković prepoznao „naglašenu potrebu inkorporiranja političke fraze u tekst aforizma, što u osnovi predstavlja vickastu svest o metatekstualnosti“. Riječ je o razobličavanju takvih fraza posredstvom njihovog citiranja. Aforizam je tu da podstakne „bunt protiv značenjske ispražnjenosti klišetiziranih poruka vlasti“. Marković je zapazio i da „tekst aforizma u tekstu vlasti ona je vrsta teksta u tekstu čije su veze dostupne tek onome ko razume veze između primarnog teksta i konteksta, odnosno nepodudarnost značenja teksta sa sadržajem konteksta“.
Moglo bi se zaključiti da je moderan aforizam nastao onog trenutka kada je aforističar, odlučio da, posredstvom aforizma, ospori ili bar problematizuje neku od do tog trenutka opšteprihvaćenih istina.
Svjedočanstvo o tome na kakav je odjek naišao uspjeh Stanislava Jeržija Leca na našim prostorima pruža aforistička produkcija koja je nakon toga uslijedila kod nas: samo u prvoj godini nakon izdavanja Lecove knjige objavljeno je čak šest autorskih zbirki naših aforističara, a 1984. godine (samo 27 godina nakon izlaska „Neočešljanih misli“) u izdanju Europaverlaga-a (Beč, Minhen, Cirih) pojavio se i reprezentativan izbor našeg aforizma koji je sačinio, preveo i priredio Milo Dor. Taj izbor je odlično prihvaćen u podneblju iz kojeg je aforizam potekao, a to znači da je naša književnost, kad je aforizam u pitanju, bila u potpunom dosluhu sa kretanjima u evropskoj književnosti toga vremena. Tri godine kasnije nastala je i antologija „Istorija afokalipse“.
U prilog tektonskom uticaju koji je Lec izvršio na našu aforistiku, ali i o svijesti našeg čitaoca o tom uticaju, govori i jedan lični doživljaj koji je opisao Milan Beštić, sada već klasik modernog srpskog aforizma: „godine 1972, Milan Beštić, dvadesetogodišnjak, stidljivo je dao na uvid jednom od tadašnjih autoriteta svoje prve radove, na šta mu je ovaj odgovorio: ‘Svi vi imitirate Leca!’. Joj, kako je mlađani i poletni Beštić zaćutao! Ne od sramote, već od spasavajućeg iznenađenja. Da je pomenuo nekoga od stvarno imitiranih: Branu Crnčevića, Vladimira Bulatovića Viba, Milovana Vitezovića, Pavla Kovačevića, Rastka Zakića, Radivoja Dangubića, Milovana Ilića… pa da se postidi, ovako mu je preostalo da odgoneta. Do odgonetke je potrajalo kratko. Dok Beštić nije saznao ko je taj Lec“. Očigledno, Lec je, kada je u pitanju aforizam, uspio da izvrši takav i toliki uticaj, da je obaviješteni čitalac iz našeg podneblja početkom osamedesetih godina prošlog vijeka očekivao direktan Lecov uticaj i na naše aforističare i onda kada ga nije bilo.
Mark Tven je tvrdio da „ima neke veze između nacionalnog mentaliteta i forme, književne forme u kojoj se saopštavaju određene sadržine“. U svjetlu tog njegovog zapažanja, moglo bi se postaviti pitanje šta o nama govori popularnost koju je savremeni aforizam, nakon Leca, kao nigdje drugdje u Evropi, stekao na našem području?
Mogući odgovor na to pitanje mogao bi biti nagoviješten jednom opaskom Umberta Eka. Na pitanje koje je postavio Žan-Klodu Karijeru: Da li znate zbog čega su presokratovci pisali samo fragmente? Eko je, nakon što njegov sagovornik nije imao odgovor, rekao: „Zato što su živeli okruženi ruševinama“.
Zanimljivo je da sâm Eko Leca smatra jednim od najvećih pisaca dvadesetog vijeka. Čak je i za Lecove „Neočešljane misli“ napisao i kratku recenziju koja je i sama aforistična i ukazuje na obespokojavajući karakter Lecovih aforizama: „To je knjiga“, kaže Eko, „iz koje bi svaki civilizovan, misleći čovjek, trebalo da pročita po tri ili četiri reda prije nego što zaspi (ako poslije toga uopšte može da zaspi)“.
Nastanak savremenog jugoslovenskog aforizma Branko Ćopić je propratio bilješkom o tome kako je „stvorena neka nova vrsta atomskog humora koja podseća na vekovima glačanu starodrevnu mudrost stopljenu sa dnevnim kafanskim vicem“. „Vekovima glačana starodrevna mudrost“ mogla bi da se odnosi na mudrost naših narodnih poslovica i fraza jednako koliko i na svjetsku filozofsku tradiciju, kojima se aforizam često koristi u svrhu njihovog preispitivanja, problematizovanja, ironizovanja, dok stapanje sa dnevnim kafanskim vicem, osim što naglašava težnju aforizma da bude aktuelan, potvrđuje njegovu srodnost sa tradicijom usmenih oblika. Ćopićev komentar zanimljiv je, između ostalog, i zbog atributa „atomski“ kojim opisuje ovu vrstu humora. Ćopić je na svoj način došao do uvida do kojeg su došli i ruski formalisti, a to je da pitanje žanrovske „veličine“ ne treba svoditi, jednostavno, na količinu riječi, već da je treba tretirati kao „energetski“ pojam. Ako svaki detalj, svaki elemenat strukture dobija različitu funkciju u odnosu na cjelinu djela, neosporno je da je „energetska“ moć manjeg književnog oblika veća. Za očekivati je da kod naoko jednostavnih oblika kao što je aforizam, na svaki od elemenata njegove strukture pada veći broj funkcija, nego što je to slučaj u, recimo, romanu. Ipak, kako uviđa Nikola Milošević, „nije redak slučaj da čitalačka publika i književna kritika više drže do nekog osrednjeg romana, nego do nekog blistavo sročenog aforizma, kao da doista obim, a ne kvalitet određuje mesto i rang umetničkih ostvarenja“.
Ovu neizrečenu pretpostavku ubjedljivo je demantovao Miloš Kovačević, pozivajući se na jednu od najcitiranijih i najkomentarisanijih rečenica kako u lingvistici tako i u književnosti, koja pripada Romanu Jakobsonu: „Usmerenost (Einstelung) na poruku kao takvu, dovođenje u fokus poruke zarad nje same – to je poetska funkcija jezika“. Kovačević primjećuje da „svojim nužnim karakteristikama aforizam više nego bilo koji drugi književni oblik daje potvrdu Jakobsonovom shvatanju poetske funkcije jezika. Očigledno, pionir strukturalističke analize jezika bio bi oduševljen aforizmom. Jer, kako naglašava Kovačević, „valjda nigdje kao u aforizmu poruka nije tako upadljivo ‘isturena’ u prvi plan“.
Usmjerenost aforizma na poetsku funkciju, njegov skeptičan karakter, koji odgovara skepsi svakog razmišljanja o stvarnosti i oficijelnim istinama, njegova dugovjekost, sposobnost da se razvija i transformiše, njegovo lukavstvo da saopšti, zaobilaznim jezikom, ono što ima da saopšti i kada to ne bi smio, tehnike revizije kojima je ovladao, količina šupljikavih istina koje podvrgava svojim zahvatima, njegova saobraženost sa usmenošću, sa dosjetkom i oslobađajućim humorom, sklonost ka imploziji, ka svođenju na suštinu, energija koju nosi u sebi i koja se čitanjem oslobađa, garantuju ne samo opstanak, već i dalji razvoj aforizma.
