Vitomir Teofilović
Prateći aforizam od antičkog doba, od Hipokrita, smatramo da je uputno ukratko predstaviti i istoriju čitavog žanrovskog pitanja – uspostavljanja književne sistematike. I razmatranje ovog pitanja počinjemo istim prostorno-vremenskim koordinatama, sa implicitnom premisom da je antička Grčka kolevka evropske civilizacije. U njoj su nastali pojmovi koji i danas čine osnovnu mrežu našeg poimanja sveta.
Takozvani običan (većinski) čitalac smatra da su termini i pojmovi jasni i precizni, a istina je često bliža drugoj krajnosti – sve je relativno. To važi i za pojam književna vrsta ili žanr, koji je vrlo protivrečan. Počnimo upravo od ovih termina – zašto koristimo i domaći izraz i tuđicu? Smatram da su opravdana oba termina – prvi što je značenjski uputan, što je već sam po sebi odrednica, a drugi zbog ekonomije izraza – ne zahteva atribut i ujedno omogućava čestu (u)potrebu adjektivizacije (žanrovski), što nije slučaj sa sintagmom književna vrsta. Uzgred, mi smo termin žanr primili iz ruskog jezika kao transliteraciju francuskog termina genre.
Klasična poetika je žanr poimala kao zadati književni oblik, kao idealan tip, kao delo koje ovaploćuje književni obrazac. Ovakvo određenje žanra možemo zamisliti kao analogiju sa sunčevim zracima – svaki je u biti isti, ali, pošto ima svoj poseban put kroz prostor, i kontekstualno i glede svoga dosega je drukčiji.
Iako je skoro dva i po milenijuma žanr imao podrazumevajuću normativnu ulogu, funkciju formativnog obrasca-orijentira, tokom poslednja dva veka preovladalo je gledište da je svako vredno književno delo izraz neponovljive stvaralačke invencije i imaginacije. Ovo stanovište je do singularnosti lajbnicovske monade doveo estetičar Benedeto Kroče – nema obrazaca, a samim tim ni tipologije; svako delo je neponovljivo i ne dopušta uopštavanje, klasifikovanje, sistematizaciju…
Savremena teorija književnosti poima žanr kao dinamičku kategoriju – svako originalno delo svojim ustrojstvom i ovaploćuje žanr i inovira ga, neko više oblikovno, neko više supstancijalno. Tako svako veliko delo, oblikovno i supstancijalno produbljujući ili šireći dotadašnji profil žanra, stvara njegovu novu kanonizaciju – uspostavlja nov dinamičan model-orijentir. Ovakvo poimanje žanra asocira nam hegelovsku dijalektiku kao paradigmu i egzistencije i esencije: tezu preoblikuje antiteza u sintezu, koja već istog trena postaje teza za novi i večni trijadni ciklus. To nam je, stoleće nakon Hegela, jednostavnije, analogijom najšireg radijusa, predočio češki strukturalist Jan Mukaržovski: Pojedinačno umetničko delo odnosi se prema opštoj strukturi žanra analogno odnosu pojedinačnog govornog čina ili teksta prema jezičkom sistemu. Žurdenova usmena proza je osnovni obrazac, trivijalna (konfekcijska) varijanta jezika, a jezik velikih francuskih pisaca toga doba (Molijera, Korneja, Rasina…) je ne samo njegova reprezentativna emanacija već i izvesna inovacija, doprinos njegovoj osnovnoj (jezika kao jezika) i njegovoj literarnoj kanonizaciji.
Kategorija žanra nam omogućava da o književnosti ne govorimo kao o pukom zbiru već o sistemu književnih dela. Roman, priča, pesma, aforizam… imaju svoje prepoznatljivo žanrovsko jezgro iako ga svako oplođava i varira na svoj način. To metaforično možemo predočiti pojmom grada – svaki ima svoj identitet, ali svako novo zdanje u njemu potvrđuje ili dograđuje taj identitet, daje mu nove valere i nijanse.
U našoj književnoj misli trijadni sistem rodova ima status esencijalnog toposa, poimamo ga kao temeljnu premisu sistematizacije ukupnog književnog korpusa, no ova generalizacija daleko je od činjeničnog stanja. Mi smo je preuzeli iz nemačke književne i kulturološke tradicije. No, koncept lirika, epika i drama kao tri temeljne mogućnosti književnog stvaranja ne samo što se nije primio u francuskoj i engleskoj kulturi već je, ne računajući samog Hegela kao mislioca, gotovo nepoznat, tek na margini mape književnih teorija ostatka sveta.
Za aforističare i ljubitelje aforiz(a)ma zanimljivo je Geteovo kontrastno poimanje temeljnih mogućnosti književnog stvaranja. U spisu O epskom i dramskom pesništvu (1797) definisao je književne rodove prema tim mogućnostima, koje je nazvao prasituacijama. Epsku prasituaciju karakterišu predstavljanje prošlog i, shodno tome, kazivač i akter(i) događanja su potpuno razdvojeni. Nasuprot tome, prasituacija dramskog pesništva je kao predstavljanje sadašnjeg, za koje je kazivač neposredno emotivno vezan – kazivač i akter su spojeni i vremenom i prostorom, oni su, in ultima linea, isto lice.
Naredna generacija nemačkih estetičara uvela je u opticaj i treću osnovnu mogućnost književnog stvaralaštva, kategoriju lirsko. Differentia specifica među njima nije bila na osnovu kontrasta, a i osnovna svojstva roda nisu bila čvrsto označena ni strogo omeđena. Lirika, epika i drama samo se u relativnom smislu poimaju kao odvojene vrste – prevashodno se poimaju kao tri korespodentne mogućnosti pesničke umetnosti, koje se ne razne načine prepliću i prožimaju. Književna sfera je morfološki i semantički dobila neslućene dimenzije.
Za razliku od vrednosne ravnopravnosti rodova, Hegel ih je pojmio u dvostrukoj hijerarhiji – prema vremenskom sledu analognom razvoju ljudskog društva i prema misaonom i estetskom mestu na skali vrednosti. Iz obe dioptrije, na primarnom, najnižem nivou evolucije je epika, viđenje objektivne stvarnosti. Lirika unosi u viđenje stvarnosti emocije, lični odnos, a drama ostvaruje sintezu i otelovljuje najvišu vrednost. Ova lestvica ima relativnu, egzistencijalnu ravan – odvija se u bezbroj smena teza, antiteza, sinteza, a istovremeno označava i apsolut, metafizičku sferu – kao tri faze istorije: epsku, lirsku i dramsku, koja označava kraj istorije, dosezanje apsolutne, najviše stepenice duha.
